Dziś jest poniedziałek, 16 lipiec 2018 r.
Energoelektronika.pl na stronach Facebook REKLAMA MAPA SERWISU KONTAKT
Strona główna Załóż konto Artykuły branżowe Katalog firm Seminaria FAQ Kalendarium Słownik Oferta
Wyszukaj
1USD 3.7244 +0.51% 1EUR 4.3302 +0.09% 1GBP 4.8896 -0.12%
Zaloguj się
Login (adres e-mail):
Haslo:
  Rejestracja
  Zapomniałem hasła
Reklama

Aktualności
VX 25 od Rittal: Łatwiejszy montaż dzięki mniejszej złożoności
więcej
Signify zajmuje 4. pozycję w rankingu odpowiedzialnych firm
więcej
Przewody do transmisji danych firmy igus, do zastosowań o najmniejszym promieniu gięcia w ruchomych aplikacjach
więcej
Certyfikacja TÜV IT w kontekście normy PN EN 50600
więcej

Zobacz archiwum

Kalendarium
11 wrzesień 2018
31. Międzynarodowe Energetyczne Targi Bielskie ENERGETAB 
więcej
20 wrzesień 2018
63 Seminarium dla Służb Utrzymania Ruchu 
więcej
Newsletter
Jeżeli chcesz otrzymywać aktualne informacje o wydarzeniach w branży.
Podaj e-mail do subskrypcji:


Artykuły branżowe
3 marzec 2018.

Ocena zagrożenia wybuchem w kontekście nowego podejścia Dyrektyw ATEX oraz ATEX User cz.1

Ocena zagrożenia wybuchem w kontekście nowego podejścia Dyrektyw ATEX oraz ATEX User cz.1
Wchodząc w tematykę ochrony przeciwwybuchowej w odniesieniu do konkretnego zakładu, instalacji, urządzenia lub stanowiska pracy, z pewnością nasuwają się na myśl wymagania Dyrektywy ATEX [10] oraz ATEX User [9]. Przywołane dyrektywy stanowią podwaliny ochrony przeciwwybuchowej i zasad wdrażania bezpieczeństwa w funkcjonowanie całych zakładów pracy i to wszystko w ramach tzw. "nowego podejścia" w prawodawstwie europejskim. Musimy pamiętać, że już jakiś czas temu w ramach nowego podejścia, które zostało zapoczątkowane Rezolucją Rady z 7 maja 1985 r. (85/C136/01), dyrektywy przestały być zbiorem specyfikacji technicznych, a stały się wieloletnimi wyznacznikami kierunku zgodności (np. urządzenia, maszyny) z zasadniczymi lub minimalnymi wymaganiami. Podejście to w moim subiektywnym odczuciu jest całkowicie słuszne i znajduje również swoje odzwierciedlenie w przepisach implementujących wymagania dyrektyw [9] i [10] w polskie prawodawstwo. W najprostszym ujęciu dobór warunków bezpieczeństwa, w tym właściwej kategorii urządzeń, systemów bezpieczeństwa oraz warunków organizacji pracy opiera się na ocenie ryzyka. Tu należy podkreślić, że nie powinniśmy używać stwierdzeń "dobrze" lub "źle" opracowana ocena ryzyka, właściwsze będzie określenie bardziej lub mniej rzetelna. A to znowu zależy od zastosowanych zasad wiedzy technicznej, narzędzi inżynieryjnych no i przede wszystkim rzetelności i doświadczenia zespołu opracowującego. Ale nie o tym dziś... Patrząc z boku na przepisy związane z ochroną przeciwwybuchową, w tym te wdrażające zapisy dyrektyw [9] i [10], tj. m. in. na ocenę ryzyka, stosowanie elementów narzędzi inżynieryjnych i uznanych standardów, napotykamy nagle coś co w przepisach określających warunki ochrony przeciwwybuchowej nie mieści się w ramach "nowego podejścia", a co spędza sen z powiek projektantom oraz inżynierom odpowiedzialnym za warunki ochrony przeciwwybuchowej w obiektach. Mowa o ocenie zagrożenia wybuchem (OZW) w rozumieniu § 37. [5]. Wydawać mogłoby się, że przecież to nic strasznego, bo obligatoryjną zawartość takiej oceny i samą okoliczność wskazującą na konieczność jej dokonania, zapisano w kilku zdaniach przywołanego § 37. [5]. Tutaj mamy prawdopodobnie sedno wątpliwości, a więc... te kilka zdań, niejednokrotnie, nie do końca korelujących właśnie z nowym podejściem dyrektyw [9] i [10], a idąc dalej rozbieżność ta dotyczy już nawet podstawowych definicji w omawianym temacie.

Zgodnie z art. 4. ust. 1. pkt 1. Ustawy [1] faktycznie władający obiektem w zakresie ochrony przeciwpożarowej zobowiązany jest przestrzegać przeciwpożarowych wymagań techniczno-budowlanych, instalacyjnych i technologicznych, co nie jest możliwe bez spełnienia obowiązków aktów wykonawczych ustawy [1], w tym właśnie rozporządzenia [5]. Przepisy przeciwpożarowe [5] przywołane powyżej wskazują, iż omawiana OZW powinna być dokonana "w obiektach i na terenach przyległych, gdzie są prowadzone procesy technologiczne z użyciem materiałów mogących wytworzyć mieszaniny wybuchowe lub w których materiały takie są magazynowane..." Tu na samym początku mogą się pojawiać wątpliwości odnośnie terminów "magazynowanie" oraz "mogących wytwarzać mieszaniny wybuchowe". Analizując czym jest magazynowanie, możemy doszukiwać się odmienności od składowania lub przechowywania, co niejednokrotnie osoby odpowiedzialne za BHP próbowały w poszczególnych artykułach rozróżniać i uzależniać m. in. od czasu przetrzymywania danego materiału, ilości tego materiału lub samego miejsca przetrzymywania (np. uzależniając konkretny termin od tego czy mamy do czynienia z wiatą, pomieszczeniem czy terenem zewnętrznym). Nie oceniając zasadności i sensowności danego podejścia do tych definicji, jednoznacznie możemy stwierdzić, iż tego typu dywagacje są rzeczą absolutnie subiektywną. Fakty są takie, iż w obecnym stanie prawnym, w szczególności w kontekście rozporządzenia [5] pojęcia magazynowanie, składowanie oraz przechowywanie są używane zamiennie, co potwierdzają zapisy § 4. ust. 1. oraz w sposób ewidentny ustawodawca stosuje zamiennie przywołane terminy w Rozdziale 2 Materiały niebezpieczne pożarowo [5]. Nie bez kozery temat nierozróżnienia tych pojęć w rozporządzeniu [5] jest istotny z punktu widzenia ochrony przeciwwybuchowej, gdyż niejednokrotnie można usłyszeć twierdzenia, że "nie muszę dokonywać oceny zagrożenia wybuchem bo nie magazynuję... ja tylko składuję... przechowuję... lub z życia wzięte - ja po prostu to mam... :)", co jest nieprawidłowym podejściem użytkownika, inwestora lub projektanta, na których ciąży obowiązek dokonania oceny zagrożenia wybuchem.

Przywołana z kolei w przepisie [5] mieszanina wybuchowa, nie może być utożsamiana wyłącznie w kontekście definicji atmosfery wybuchowej zawartej w rozporządzeniu [6], gdzie jasno wskazano, że warunkiem koniecznym wystąpienia atmosfery wybuchowej jest mieszanina z powietrzem, w warunkach atmosferycznych. Należy podkreślić, iż jako warunki atmosferyczne możemy rozumieć zgodnie z normą [11] temperaturę w zakresie od -20°C do +40°C, ciśnienie w zakresie 0,8 do 1,1 bar oraz zawartość tlenu w granicach zawartości atmosferycznej 21%. W związku z tymi zapisami zakres oceny zagrożenia wybuchem wykracza poza warunki atmosferyczne wskazane w dyrektywach [9] i [10]. Zapisem budzącym wątpliwości wśród osób odpowiedzialnych za ochronę przeciwpożarową i przeciwwybuchową są "materiały mogące wytworzyć mieszaninę wybuchową...". O ile w przypadków par cieczy i gazów nie ma większych wątpliwości co do tego czy dane substancje mogą tworzyć mieszaniny wybuchowe, o tyle w przypadku pyłów może nie być to już tak jednoznaczne. Tu musimy sięgnąć do definicji pyłów palnych, gdzie wskazano m. in., iż warunkiem wybuchowości pyłu jest wielkość cząstek o wymiarach znamionowych poniżej 500 ?m (wymaganie to nie dotyczy palnych aglomeratów włókien, które pomimo wymiarów większych niż 500 ?m mogą być uważane jako pył palny) - zgodnie z normą [11]. Podpowiedzią w zakresie metodyki wskazania czy dany materiał należy traktować jako mogący tworzyć mieszaniny wybuchowe, może być zapis definiujący substancje palne w myśl rozporządzenia [6], tj. ... substancje i mieszaniny mogące tworzyć atmosferę wybuchową, chyba że badanie ich właściwości wykazało, że przy zmieszaniu z powietrzem nie mogą samoczynnie przyczyniać się rozprzestrzeniania wybuchu.". Zapis obrazujący należyte podejście do tego tematu wskazuje nam również norma [12] w punkcie 4.2.1., gdzie określa się, iż "... zaleca się poddawanie badaniom próbek pyłu obecnego w urządzeniach i używanie uzyskanych danych do identyfikacji zagrożeń." Mając na uwadze powyższe zapisy oraz rzetelność prowadzonej oceny zagrożenia wybuchem w przypadku pyłów należy uważać, że są one zawsze wybuchowe, chyba że badanie ich właściwości wykazało inaczej... Pokrótce, nie wnikając w konkretne przykłady omówiliśmy sytuacje, gdzie przepisy przeciwpożarowe wskazały zasadność dokonania oceny zagrożenia wybuchem. Zanim przejdziemy do niezbędnej zawartości opracowania, musimy odpowiedzieć na pytanie: kto może być autorem dokonanej OZW...? Niby wszystko jest jasne, a więc przepisy rozporządzenia [5] jednoznacznie wskazały inwestora, projektanta lub użytkownika decydującego o procesie technologicznym. Ale tylko niby... W środowisku "strażackim" można znaleźć osoby twierdzące z całą stanowczością, iż dokonać OZW może jedynie osoba posiadająca kwalifikacje wskazane w art. 4. ust. 2a lub 2b. [1], a więc w największym skrócie pokutuje opinia, że OZW może dokonać inspektor ochrony przeciwpożarowej (istnieje możliwość zdobycia takich kwalifikacji poprzez kurs e-learning'owy), a nie może jej dokonać projektant, który zapewnia zgodność technologii z zasadami wiedzy i przepisami. Prócz zdrowego rozsądku, który jednak wskazuje, że to zły pomysł, wydawać by się mogło, że rozporządzenie [5] (przepis szczegółowy) wystarczająco dobitnie określiło osoby, które mogą dokonywać OZW i nie należy nadinterpretować przepisu ogólnego z ustawy [1]. Całkiem dobrze, że ww. opinia nie jest zdaniem dominującym w środowisku związanych z ochroną przeciwwybuchową. Podsumowując to zagadnienie, OZW może dokonać "każdy" kto umie..., lecz należy mieć na uwadze to, że to właśnie od inwestora / użytkownika zależy wybór właściwego specjalisty, gdzie jak już wspomniałem to jeden z determinantów rzetelności opracowanej dokumentacji. Nawiązując do samej obligatoryjnej zawartości oceny zagrożenia wybuchem, to powinna ona zawierać: - wyznaczenie w pomieszczeniach i przestrzeniach zewnętrznych odpowiednich stref zagrożenia wybuchem wraz z opracowaniem graficznej dokumentacji klasyfikacyjnej - wskazanie czynników mogących zainicjować zapłon w wyznaczonych strefach Ex - wskazanie pomieszczeń zagrożonych wybuchem ? i tyle.

Pomimo tego, że w opracowaniach, z którymi możemy się spotkać w praktyce możemy odnieść trochę inne wrażenie. Organem właściwym, który w drodze decyzji administracyjnej może nakazać dokonania OZW jest właściwy komendant Państwowej Straży Pożarnej (nie może on nakazać przeprowadzenia oceny ryzyka wybuchu i dalej opracowania dokumentu zabezpieczenia przed wybuchem). Bardzo często właśnie po takich "nakazach", znajdujemy w OZW przeróżne zalecenia, obostrzenia itp. Wszystkie ww. dodatkowe wytyczne zawarte w opracowanej dokumentacji, to najczęściej "wypełniacze", w tym wycinki przepisów z zakresu ochrony przeciwpożarowej lub wybranych standardów. Co gorsza osoby opracowujące bez dokonania oceny ryzyka wybuchu, zawierają w OZW elementy niezbędne dla dokumentu zabezpieczenia przed wybuchem, a więc dobór urządzeń do wyznaczonych stref Ex lub nawet systemów ochronnych. Taka praktyka, poza oczywistymi mogącymi pojawić się niezgodnościami z zasadami wiedzy w zakresie ochrony przeciwwybuchowej, może również powodow ać nieuzasadnione koszty inwestora / użytkownika, który bez wymaganej analizy dostaje wytyczne w zakresie stosowanych środków bezpieczeństwa, ale to temat na inny artykuł.

Wracając do zawartości OZW, zacznijmy od wskazania odpowiednich stref zagrożenia wybuchem, a dokładnie od elementów niezbędnych tego wskazania, tak pod względem formalnym, jak i użytkowym. Wskazując "odpowiednie" strefy zagrożenia wybuchem nie sposób nie pochylić się nad definicją strefy zagrożenia wybuchem zawartą w rozporządzeniu [5] w § 2. ust. 1. pkt 6. tj. "należy przez to rozumieć przestrzeń, w której może występować mieszanina wybuchowa substancji palnych z powietrzem lub innymi gazami utleniającymi, o stężeniu zawartym między dolną i górną granicą wybuchowości". Z przywołanej definicji jednoznacznie wynika, iż strefa zagrożenia wybuchem (w rozumieniu rozporządzenia [5]) obejmuje przestrzenie, gdzie mieszanina wybuchowa może powstać również poza warunkami atmosferycznymi... Niby już, o tym wspominałem, ale pojawia się pewien problem interpretacyjny, gdyż np. w przypadku mieszaniny z udziałem innego utleniacza niż tlen z powietrza powinniśmy wskazać strefę zagrożenia wybuchem w rozumieniu [5], jednak nie możemy jej zaklasyfikować jako (0/20, 1/21, 2/22) zgodnie z wymaganiami [9] i [10]. Oczywiście mieszaniny takie występują w procesach i oczywiście mogą być wybuchowe, ale metodyka zabezpieczenia takich przestrzeni nie leży wprost w ramach wymagań ATEX, ale np. w ramach Dyrektywy "Maszynowej" 2006/42/WE (co nie oznacza, że będzie można udowodnić odpowiedni poziom bezpieczeństwa bez zastosowania zasad wskazanych w ATEX ). Należy podkreślić, że dokumentacja graficzna stref Ex jest nierozerwalną i obligatoryjną częścią OZW. Jednak sam plan danego obiektu z "wklejonym" znakiem EX (praktyka, którą można spotkać w opracowaniach) nie spełnia wymagań tak formalnych § 37. ust. 3. [5], jak przede wszystkim wymagań użytkowych stosowania samej dokumentacji klasyfikacyjnej.

Znak "EX" z załącznika do rozporządzenia [6].

Przywołany powyżej § 37. ust. 3. [5] określa, że "Graficzna dokumentacja klasyfikacyjna zawiera plany sytuacyjne obrazujące rodzaj i zasięg stref zagrożenia wybuchem oraz lokalizację i identyfikację źródeł emisji, zgodnie z zasadami określonymi w Polskich Normach." Znów mamy tutaj odwołanie do właściwej Polskiej Normy, na dzień dzisiejszy możemy domniemywać, iż mowa tu o normie [13] w przypadku gazów i par cieczy oraz [14] w przypadku pyłów. Oba przywołane standardy w podobny sposób wskazują co powinno znajdować się na planach graficznych dokumentacji klasyfikacyjnej stref Ex. Tak jak wspomniałem kilka zdań wcześniej, niewystarczającym jest na rzucie poziomym umieszczenie piktogramu, gdyż nie mówi to za wiele użytkownikowi, jak również nie wypełnia zasad wiedzy technicznej. Norma [13] w punkcie 9.2. określa, że plany graficzne powinny obejmować: - rzuty poziome i pionowe obrazujące zasięg i rodzaj strefy zagrożenia wybuchem - w związku z występującym medium dobór grupy urządzeń, wskazanie temperatury zapłonu oraz klasę temperaturową - lokalizację i identyfikację źródeł wycieków (tu w przypadku instalacji o znacznych rozmiarach norma [13] wskazuje numerację źródeł emisji, jako element ułatwiający zrozumienie i pracę z dokumentem) - lokalizację otworów w przypadku budynków (drzwi, okna, wloty i wyloty powietrza do wentylacji) Dodatkowe wymagania odnośnie dokumentacji graficznej w przypadku pyłów określiła norma [14], tj.: - dopuszczalną grubość warstwy nagromadzonego pyłu - minimalną temperaturę zapłonu uniesionej chmury pyłu - temperaturę tlenia warstwy pyłu Wszystkie powyżej wymienione elementy części graficznej OZW prócz tego, że pozwalają formie dokumentacji zachować zgodność z zasadami wiedzy technicznej, pozwalają również osobom odpowiedzialnym za bezpieczeństwo w strefach Ex stosować dokument w pracy zakładu, a nie posiadać kolejne opracowanie pomiędzy segregatorami.

Ostatnim elementem OZW jaki zostanie omówiony w tej części artykułu jest prawidłowe oznakowanie stref zagrożenia wybuchem, tak na planach graficznych jak w przestrzeni obiektu. Co do planów graficznych normy [13] i [14] określą preferowane symbole oznakowania stref zagrożenia wybuchem, jednak obydwa standardy, wskazują, że oznakowanie na planach graficznych poszczególnych stref, może być przedstawione w inny sposób pod warunkiem właściwego zobrazowania symboli w legendzie planu graficznego.

Preferowane oznakowanie stref zagrożenia wybuchem zgodnie z [13].

Co do samego oznakowania stref zagrożenia wybuchem w przestrzeni zakładu czy też instalacji pewną ciekawostkę ponownie przynoszą przepisy przeciwpożarowe, a dokładnie § 4. ust. 2. pkt. 4k. [5]. Przywołany przepis enigmatycznie wskazuje obowiązek oznakowania miejsc zaklasyfikowanych jako strefy zagrożenia wybuchem, znakami zgodnymi z Polskimi Normami. Jest tylko jeden problem... nie ma Polskich Norm wskazujących takie "właściwe" znaki. Sytuacja jest jasna w przypadku miejsc pracy, gdzie znak "EX" przywołany w artykule jest obligatoryjny. W innych przypadkach sposób oznakowania należy dostosować do faktycznych warunków w zakładzie lub instalacji, w tym znakowanie za pomocą napisów, tablic, piktogramów czy charakterystycznych linii lub kolorów podłoża.

Przykład tablicy oznakowania strefy zagrożenia wybuchem.

Kolejnym niezbędnym elementem oceny zagrożenia wybuchem, który określono w § 37. [5]. jest wskazanie czynników mogących zainicjować zapłon w wyznaczonych strefach zagrożenia wybuchem. Temat może wydawać się co najmniej nieskomplikowany, mając na uwadze przynajmniej pobieżną znajomość normy [12] przez zespół opracowujący. Wspomniana norma [12] zawiera wykaz wszystkich możliwych źródeł zapłonu, które należy rozpatrzyć w zakresie stanu faktycznego mogącego zainicjować zapłon w wyznaczonej strefie Ex. Jako przykład jednego ze wskazanych możliwych źródeł zapłonu obierzmy "urządzenia elektryczne". Tu wydawać by się mogło nic trudnego, lecz bacząc na praktykę możemy odnaleźć w OZW jako analizę tego bardzo często występującego czynnika mogącego zainicjować zapłon, stwierdzenie "urządzenia elektryczne"... i na tym koniec analizy. Mając na uwadze rzetelność opracowania, a przede wszystkim użyteczność dokumentu, który powinien stanowić "podwaliny" oceny ryzyka wybuchu i dalej dokumentu zabezpieczenia przed wybuchem, samo enigmatyczne stwierdzenie "urządzenia elektryczne" jest w zupełności niewystarczające. Dokument klasyfikacyjny, aby był użyteczny i konsekwentny we wskazaniu jako czynnika "urządzeń elektrycznych" powinien zawierać wykaz urządzeń w strefach zagrożenia wybuchem, gdzie zespół dokonujący OZW pochyla się co najmniej nad tym czy dane urządzenie posiada cechy budowy przeciwwybuchowej. Podkreślić należy, że nawet urządzenie wykonane we wstępnie wymaganej kategorii urządzenia nadal jest możliwym źródłem zapłonu, a OZW nie ma za zadania oceniać czy może być bezpiecznie stosowane w danej strefie Ex.


Literatura: [1] Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (tj. Dz. U. 2017., poz. 736. ze zm.) [2] Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo Budowlane (tj. Dz. U. 2017., poz. 1332. ze zm.) [3] Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks Pracy (tj. Dz. U. 2016., poz. 1666. ze zm.) [4] Ustawa z dnia 13 kwietnia 2016 r. o systemach oceny zgodności i nadzoru rynku (tj. Dz. U. 2017., poz. 1398. ze zm.) [5] Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (Dz. U. 2010., nr 109., poz. 719.) [6] Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 8 lipca 2010 r. w sprawie minimalnych wymagań, dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy, związanych z możliwością wystąpienia w miejscu pracy atmosfery wybuchowej (Dz. U. 2010., nr 138., poz. 931.) [7] Rozporządzenie Ministra Rozwoju z dnia 6 czerwca 2016 r. w sprawie wymagań dla urządzeń i systemów ochronnych przeznaczonych do użytku w atmosferze potencjalnie wybuchowej (Dz. U. 2016., poz. 817.) [8] Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia z dnia 12 marca 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (tj. Dz. U. 2015., poz. 1422 ze zm.) [9] Dyrektywa 1999/92/WE Parlamentu Europejskiego I Rady z dnia 16 grudnia 1999 r. w sprawie minimalnych wymagań dotyczących bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników zatrudnionych na stanowiskach pracy, na których może wystąpić atmosfera wybuchowa [10] Dyrektywa 2014/34/UE parlamentu europejskiego i rady z dnia 26 lutego 2014r. w sprawie harmonizacji ustawodawstw Państw Członkowskich odnoszących się do urządzeń i systemów ochronnych przeznaczonych do użytku w atmosferze potencjalnie wybuchowej [11] Polska Norma PN-EN 60079-0:2013-03 Atmosfery wybuchowe. Część 0. Urządzenia. Podstawowe wymagania. (ze zm. A11:2014-03) [12] Polska Norma PN-EN 1127-1:2011 Atmosfery wybuchowe. Zapobieganie wybuchowi i ochrona przed wybuchem. Część 1: Pojęcia podstawowe i metodyka. [13] Polska Norma PN-EN 60079-10-01:2016 Atmosfery wybuchowe. Część 10-01. Klasyfikacja przestrzeni - gazowe atmosfery wybuchowe. [14] Polska Norma PN-EN 60079-10-02:2015 Atmosfery wybuchowe. Część 10-02. Klasyfikacja przestrzeni - pyłowe atmosfery wybuchowe. opracował: mgr inż. poż. Paweł Obważanek - Menedżer odpowiedzialny za bezpieczeństwo techniczne w atmosferach potencjalnie wybuchowych (Certyfikat nr Ex/0068/2017 Jednostki Certyfikującej Głównego Instytutu Górnictwa w Katowicach).

Źródło: mgr inż. poż. Paweł Obważanek
O nas  ::  Regulamin  ::  Polityka prywatności (Cookies)  ::  Reklama  ::  Mapa stron  ::  FAQ  ::  Kontakt
Ciekawe linki: www.klimatyzacja.pl  |  www.strony.energoelektronika.pl  |  www.ethernetprzemyslowy.pl  promienniki podczerwieni 

Krańcówka, krańcówki

Copyright © Energoelektronika.pl